ავტონომიური საბრძოლო სისტემა (ლეტალური ავტონომიური იარაღი, ინგლისურად — LAWS) არის იარაღი, რომელსაც ჩართვის შემდეგ შეუძლია დამოუკიდებლად მოძებნოს, შეარჩიოს და დაარტყას სამიზნეს ადამიანის დამატებითი ნებართვის გარეშე. ეს იდეა სამხედრო ეთიკოსებსა და დიპლომატებს შორის სერიოზულ შეშფოთებას იწვევს, და გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია (გაერო) ათწლეულზე მეტია, ცდილობს — უშედეგოდ — შეთანხმდეს ხელშეკრულებაზე, რომელიც ასეთი სისტემების გამოყენებას შეზღუდავს ან აკრძალავს.
რა განასხვავებს იარაღს “ავტონომიურად”
დღეს არსებული უმეტესი შეიარაღება, მათ შორის შეიარაღებული დრონები, დისტანციურად იმართება: ადამიანი სადღაც უყურებს ვიდეო ტრანსლაციას და წყვეტს, როდის გახსნას ცეცხლი. ავტონომიური იარაღი ამ საბოლოო გადაწყვეტილებიდან ადამიანს გამორიცხავს. სამხედროები ამას პირობითი სპექტრით აღწერენ: სისტემები, სადაც “ადამიანი მარყუჟშია”, თითოეულ დარტყმაზე ადამიანის თანხმობას საჭიროებენ; სისტემები, სადაც “ადამიანი მარყუჟს ზემოთაა”, მას მანქანის გადაწყვეტილების ზედამხედველობისა და შეჩერების უფლებას უტოვებენ; ხოლო სისტემები, სადაც “ადამიანი მარყუჟგარეშეა”, აქტივაციის შემდეგ დამოუკიდებლად მოქმედებენ.
ზოგიერთი ავტონომიური ფუნქცია ძველი და საყოველთაოდ მიღებულია — გემების თავდაცვის სისტემები, როგორიცაა აშშ საზღვაო ძალების Phalanx, 1970-იანი წლებიდან დამოუკიდებლად სვრის მოახლოებულ რაკეტებს, რადგან საფრთხე იმდენად სწრაფად მოძრაობს, რომ ადამიანს რეაგირების დრო არ რჩება. ახალია ავტონომიის გამოყენება თავდასხმითი მიზნით, ადამიანების წინააღმდეგ. გაეროს ექსპერტთა 2021 წლის მოხსენებამ აღწერა შემთხვევა, როცა თურქულმა “მოცურავე საბრძოლო მასალამ” STM Kargu-2-მა ლიბიაში, სავარაუდოდ, უკან დახეული მებრძოლები დაასხა თავს ადამიანის პირდაპირი ბრძანების გარეშე — ერთ-ერთი პირველი დოკუმენტირებული ასეთი შემთხვევა. მას შემდეგ იაფმა სენსორებმა და AI-ზე დაფუძნებულმა სამიზნის ამოცნობის პროგრამებმა ავტონომიური სამიზნეშერჩევის სისტემების შექმნა მნიშვნელოვნად გაამარტივა, და რამდენიმე ქვეყნის არმია უკვე ცდილობს დრონებსა და დრონთა გუნდებს, სადაც ადამიანის ზედამხედველობა შემცირებულია.
რატომ სურს გაეროს აკრძალვა
გაეროს გენერალურმა მდივანმა ანტონიუ გუტერიშმა ასეთი იარაღი “პოლიტიკურად მიუღებლად” და “მორალურად ამაზრზენად” შეაფასა და განაცხადა, რომ გადაწყვეტილება ადამიანის სიცოცხლის ჩამორთმევაზე “სამუდამოდ ადამიანური” უნდა დარჩეს. გაერომ და წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტმა ერთობლივად მოუწოდეს სახელმწიფოებს, მიიღონ სავალდებულო ძალის მქონე სამართლებრივი დოკუმენტი — მათი არგუმენტია როგორც ეთიკური პრობლემა (ლეტალური ძალის გადაცემა მანქანისთვის), ისე პრაქტიკული (ვინ აგებს პასუხს, როცა ავტონომიური სისტემა არასწორ ადამიანს კლავს).
რატომ არ არსებობს ჯერ ხელშეკრულება
დიპლომატები ავტონომიურ საბრძოლო სისტემებზე 2014 წლიდან მოლაპარაკებენ “გარკვეული ჩვეულებრივი შეიარაღების კონვენციის” (CCW) ფარგლებში — გაეროს მთავარი ფორუმისა, სადაც განსაკუთრებით მძიმე ზიანის მომტანი იარაღის შეზღუდვაზეა საუბარი. CCW კონსენსუსის პრინციპით მუშაობს, რაც ნიშნავს, რომ ერთ წევრსაც კი შეუძლია ნებისმიერი წინადადების დაბლოკვა — და რამდენიმე ქვეყანამ განვითარებული სამხედრო AI პროგრამებით, მათ შორის აშშ-მ, რუსეთმა, ინდოეთმა და ისრაელმა, ეს არაერთხელ გამოიყენა, იმ არგუმენტით, რომ არსებული საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი საკმარისია და სავალდებულო აკრძალვა ნაადრევი ან პრაქტიკულად აღუსრულებელია.
ამ ჩიხით გაღიზიანებულმა გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ საკითხი უშუალოდ თავად აიღო ხელში. 2024 წლის დეკემბერში 166-მა ქვეყანამ მხარი დაუჭირა რეზოლუციას, რომელმაც განხილვა გენერალურ ასამბლეაზე გადაიტანა, სადაც კონსენსუსი საჭირო არ არის; მხოლოდ 3-მა ხმა მისცა წინააღმდეგ, 15-მა თავი შეიკავა. ამ თემისადმი მიძღვნილი გენერალური ასამბლეის პირველი სხდომა 2025 წლის მაისში გაიმართა, 96 ქვეყნის დელეგაციის მონაწილეობით. 120-ზე მეტი სახელმწიფო დღეს სავალდებულო ხელშეკრულების მოლაპარაკებას ითხოვს, თუმცა ყველაზე განვითარებული ავტონომიური სისტემების მქონე ქვეყნები ამ მოწოდებას ჯერ არ შეუერთდნენ, ამიტომ ფორმალური მოლაპარაკებები ჯერაც არ დაწყებულა — მხოლოდ კონსულტაციები მიმდინარეობს.
სიახლეებში
ეს დაპირისპირება ამ კვირაშიც კვლავ გამოჩნდა, როცა გაერომ პირველი გლობალური AI-მმართველობის დიალოგი გახსნა ჟენევაში, 193 წევრი ქვეყნის მონაწილეობით. გუტერიშმა ეს შეხვედრა ხელშეკრულებაზე მოწოდების განსაახლებლად გამოიყენა. დიალოგზე სიტყვით გამოვიდა საქართველოს პრეზიდენტიც, რომელმაც გააფრთხილა, რომ AI-ზე კონცენტრირებული კონტროლი არ უნდა იქცეს “ტოტალიტარული ბატონობის იარაღად” — უფრო ფართო შეშფოთება ანგარიშვალდებულების გარეშე AI-ის ძალაუფლებაზე, რომლის ყველაზე მკვეთრი გამოვლინებაც სწორედ ავტონომიური საბრძოლო სისტემებია.
რას მოუტანს საქართველოს
საქართველო ავტონომიურ საბრძოლო სისტემებს არ აწარმოებს, თუმცა ამ დებატებში მაინც არ დგას განზე: მისმა პრეზიდენტმა გაეროს პირველი AI-მმართველობის დიალოგი გამოიყენა საჯაროდ, რათა მოეწოდებინა AI-ით გაძლიერებული ძალაუფლების — მათ შორის სამხედრო ძალაუფლების — გამოყენებასა და კონტროლზე სავალდებულო საერთაშორისო წესებისთვის. მცირე სახელმწიფოსთვის წესებზე დაფუძნებული წესრიგი — და არა ისეთი, სადაც რამდენიმე მსხვილი სამხედრო ძალა ცალმხრივად ადგენს ნორმებს — ჩვეულებრივ, უფრო უსაფრთხო არჩევანია.
ხშირად დასმული კითხვები
გამოიყენება თუ არა ავტონომიური საბრძოლო სისტემები უკვე? ნაწილობრივ. სრულად ავტონომიური თავდაცვითი სისტემები ათწლეულებია არსებობს, და არსებობს სარწმუნო ცნობები ბოლოდროინდელ კონფლიქტებში ავტონომიური ან თითქმის ავტონომიური შეტევითი გამოყენების შესახებ, თუმცა არცერთ სახელმწიფოს ოფიციალურად არ დაუდასტურებია ისეთი იარაღის გამოყენება, რომელიც ადამიანურ სამიზნეს ადამიანის ნებართვის გარეშე ირჩევს და კლავს.
არსებობს თუ არა უკვე საერთაშორისო სამართალი, რომელიც ამას არეგულირებს? დიახ — არსებული საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართალი (გამორჩევადობის, პროპორციულობისა და ანგარიშვალდებულების წესები) ვრცელდება ყველა იარაღზე, ავტონომიურის ჩათვლით. კამათი იმაზეა, საკმარისია თუ არა ეს, თუ საჭიროა ახალი, სპეციალურად ავტონომიური იარაღისთვის განკუთვნილი ხელშეკრულება.
რატომ ვერ იღებს გაერო უბრალოდ გადაწყვეტილებას აკრძალვის შესახებ? შეიარაღების ხელშეკრულებების ტრადიციული ფორუმი, CCW, კონსენსუსს მოითხოვს, ამიტომ ერთ წინააღმდეგ ქვეყანასაც კი შეუძლია სავალდებულო წესის დაბლოკვა. განხილვის გენერალურ ასამბლეაზე გადატანა ამ ვეტოს გვერდს უვლის, თუმცა ასამბლეის რეზოლუციას რატიფიცირებულ ხელშეკრულებაზე ნაკლები იურიდიული ძალა აქვს.
წყაროები: გაეროს ცნობები გენერალური მდივნის განცხადებებზე, Human Rights Watch-ის მასალები 2024-2025 წლების გენერალური ასამბლეის პროცესზე, წითელი ჯვრისა და გაეროს ერთობლივი მოწოდება ავტონომიურ საბრძოლო სისტემებზე და Arms Control Association-ის ანალიზი.