ევროკავშირის ციფრული ბაზრების აქტი, ანუ DMA, კონკურენციის კანონია, რომელიც მსოფლიოს რამდენიმე უმსხვილეს ტექნოლოგიურ პლატფორმას — ამჟამად Google-ს, Apple-ს, Amazon-ს, Meta-ს, Microsoft-სა და ByteDance-ს — თავიანთი სერვისების კონკურენტებისთვის გახსნასა და საკუთარი პროდუქტების პრივილეგირებაზე უარის თქმას ავალდებულებს. ტრადიციული ანტიმონოპოლიური კანონისგან განსხვავებით, რომელიც არასწორ ქცევას მხოლოდ შემდგომში სჯის, DMA წინასწარ განსაზღვრავს, როგორ უნდა იმოქმედონ ამ „მეკარე" (gatekeeper) კომპანიებმა ევროკავშირის ბაზარზე.
ვინ ითვლება „მეკარედ"
DMA ყველა ტექნოლოგიურ კომპანიას არ ეხება — მხოლოდ მათ, ვინც მკაცრ ზომის ზღვრებს აკმაყოფილებს. კომპანია „მეკარედ" ითვლება, თუ ის მართავს „ძირითად პლატფორმულ სერვისს" (მაგალითად, აპლიკაციების მაღაზიას, საძიებო სისტემას, სოციალურ ქსელს ან საოპერაციო სისტემას), აქვს წლიური ბრუნვა მინიმუმ €7.5 მილიარდი ევროპულ ეკონომიკურ სივრცეში ან საბაზრო კაპიტალიზაცია მინიმუმ €75 მილიარდი და სამი წლის განმავლობაში ინარჩუნებს ევროკავშირში თვეში 45 მილიონზე მეტ მომხმარებელსა და 10,000-ზე მეტ ბიზნეს-მომხმარებელს.
ევროკომისიამ — ევროკავშირის აღმასრულებელმა ორგანომ — პირველად 2023 წლის სექტემბერში დაასახელა ექვსი „მეკარე": Alphabet (Google), Amazon, Apple, ByteDance (TikTok), Meta და Microsoft — ჯამში 22 პლატფორმული სერვისით, Google Search-იდან და Android-იდან Amazon Marketplace-სა და WhatsApp-მდე.
რას მოითხოვს DMA „მეკარეებისგან"
ციფრული ბაზრების აქტი კონკრეტულ ვალდებულებებს აწესებს. „მეკარეებმა" მომხმარებლებს წინასწარ დაყენებული აპლიკაციების წაშლის საშუალება უნდა მისცენ, ბიზნესებს — პლატფორმის გარეთ მომხმარებლებთან პირდაპირი გარიგების უფლება ჯარიმის გარეშე, მომხმარებლებს — მონაცემების კონკურენტ სერვისზე გადატანის შესაძლებლობა, ხოლო კონკურენტ კომპანიებს — სამართლიან წვდომას იმ ტექნიკურ ფუნქციებზე, რასაც საკუთარი აპლიკაციები იყენებენ. მათ ეკრძალებათ საკუთარი პროდუქტების წინ წამოწევა საძიებო შედეგებში, სხვადასხვა სერვისიდან პირადი მონაცემების გაერთიანება მომხმარებლის მკაფიო თანხმობის გარეშე და იმ დეველოპერების შეზღუდვა, რომლებსაც მომხმარებლების აპის მაღაზიის გარეთ უფრო იაფ შეთავაზებებთან მიმართვა სურთ.
მიზანი კომპანიების დასჯა არ არის მხოლოდ იმის გამო, რომ დიდები არიან — არამედ იმის თავიდან აცილება, რომ ამ ზომამ პატარა კონკურენტებს ბაზარზე შესვლის შანსიც არ დაუტოვოს.
აღსრულება და ჯარიმები
ევროკომისიას შეუძლია „მეკარეს" დაუწესოს ჯარიმა მისი მსოფლიო წლიური ბრუნვის 10%-მდე, ხოლო განმეორებითი დარღვევის შემთხვევაში — 20%-მდე. ეს სულაც არ არის თეორიული: 2025 წლის აპრილში კომისიამ Apple-ს €500 მილიონი დააკისრა იმის გამო, რომ კომპანია ზღუდავდა, თუ როგორ შეეძლოთ აპებს მომხმარებლების App Store-ის გარეთ იაფ შეთავაზებებთან მიმართვა, ხოლო Meta-ს — €200 მილიონი, ვინაიდან მისი გამოწერის მოდელი, კომისიის შეფასებით, მომხმარებელს მონაცემთა გამოყენებასთან დაკავშირებით რეალურ არჩევანს არ აძლევდა.
ჯარიმების გარდა, ევროკომისიას შეუძლია გასცეს სავალდებულო „დაზუსტების" გადაწყვეტილებებიც, რომლებიც „მეკარეს" ზუსტად უჩვენებს, როგორ უნდა შეასრულოს წესები, თუ მისი საკუთარი ინტერპრეტაცია საკმარისი არ აღმოჩნდა — სწორედ ეს ინსტრუმენტი გამოიყენა კომისიამ Google-ის მიმართ 2026 წლის ივლისში, როცა მას დაავალა Android-ის ხმოვანი ასისტენტისა და აპებთან ინტეგრაციის ფუნქციების კონკურენტი AI ასისტენტებისთვის გახსნა და ანონიმური საძიებო მონაცემების გაზიარება კონკურენტ საძიებო სისტემებთან და AI ჩატბოტებთან.
რით განსხვავდება EU AI Act-ისგან
DMA-ს ხშირად ურევენ EU AI Act-ს, თუმცა ისინი სხვადასხვა პრობლემას წყვეტენ. AI აქტი უსაფრთხოებისა და რისკის კანონია — ის განსაზღვრავს, როგორ უნდა შეიქმნას და გამოიყენებოდეს AI სისტემები, კომპანიის ზომის მიუხედავად. DMA კი კონკურენციის კანონია — ის მიმართულია მხოლოდ რამდენიმე უმსხვილესი პლატფორმისკენ, დამოუკიდებლად იმისგან, უკავშირდება თუ არა ისინი AI-ს, რათა ციფრული ბაზრები ახალი მოთამაშეებისთვის ღია დარჩეს. ისეთი კომპანია, როგორიც Google-ია, სრულად ექვემდებარება DMA-ის ვალდებულებებს, მაშინ როცა გაცილებით პატარა AI სტარტაპი, რომელსაც „მეკარის" სტატუსი არ აქვს, საერთოდ არ ხვდება მის ქვეშ.
სიახლეებში
ევროკომისიის 2026 წლის ივლისის გადაწყვეტილება, რომლითაც მან Google-ს Android-ის კონკურენტი AI ასისტენტებისთვის გახსნა და საძიებო მონაცემების გაზიარება დაავალა, დღემდე ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი DMA ღონისძიებაა — იხილეთ ჩვენი მასალა ამ გადაწყვეტილების შესახებ იმის თაობაზე, თუ რას ცვლის ის მომხმარებლებისა და კონკურენტი AI ასისტენტებისთვის.